کدام دادسرا بازپرس ندارد؟ راهنمای کامل حقوقی و تبصره ماده 92

به طور کلی دادسراهای دیوان عالی کشور و دادسرای ویژه روحانیت به شکل متعارف دارای مقام بازپرس نیستند و تحقیقات مقدماتی در این مراجع توسط دادیاران یا مقامات قضایی خاص انجام می شود. علاوه بر این، در برخی حوزه های قضایی کوچک که بازپرس حضور ندارد، بر اساس تبصره ماده 92 قانون آیین دادرسی کیفری، دادرس دادگاه به عنوان جانشین بازپرس وظایف تحقیقات مقدماتی را بر عهده می گیرد. این مقاله به بررسی دقیق ساختار این دادسراها، دلایل حقوقی عدم حضور بازپرس و راهکارهای قانونی جایگزین می پردازد.

مقدمه و اهمیت شناخت ساختار دادسرا

شناخت ساختار داخلی دادسرا و مقامات قضایی فعال در آن، برای هر شهروندی که با پرونده های کیفری سروکار دارد، یک ضرورت انکارناپذیر است. دادسرا به عنوان نخستین دروازه ورود به فرآیند دادرسی کیفری، وظیفه کشف جرم، تعقیب متهم و انجام تحقیقات مقدماتی را بر عهده دارد. در این میان، مقام بازپرس به عنوان یکی از ارکان اصلی و کلیدی دادسرا، نقش محوری در جمع آوری ادله، صدور قرارهای تامین و هدایت پرونده به سمت دادگاه ایفا می کند. با این حال، پرسش مهمی که برای بسیاری از مراجعان و حتی دانشجویان حقوق پیش می آید این است که آیا تمام دادسراهای کشور دارای بازپرس هستند یا خیر.

پاسخ به این سوال نیازمند بررسی دقیق قوانین موضوعه و ساختارهای خاص قضایی در ایران است. اگرچه اصل بر حضور بازپرس در دادسراهای عمومی و انقلاب است، اما استثناهای مهمی وجود دارد که قانونگذار به دلایل موجه ساختاری یا عملیاتی، حضور بازپرس را در آن ها پیش بینی نکرده یا برای شرایط خاص، جایگزین هایی را در نظر گرفته است. در این مقاله تخصصی، به طور جامع به این موضوع می پردازیم که کدام دادسرا بازپرس ندارد، دلایل این امر چیست و در غیاب بازپرس، چه مقامی وظایف تحقیقاتی را بر عهده می گیرد.

بازپرس کیست و چه وظایفی در دادسرا دارد؟

پیش از آنکه به بررسی دادسراهای فاقد بازپرس بپردازیم، لازم است جایگاه و وظایف این مقام قضایی را به درستی بشناسیم. بازپرس مقامی قضایی است که در دادسرا و تحت نظارت دادستان فعالیت می کند. طبق ماده 92 قانون آیین دادرسی کیفری، تحقیقات مقدماتی تمام جرایم بر عهده بازپرس است. این تحقیقات شامل جمع آوری ادله، استماع شهادت شهود، معاینه محل، تحقیق از متهم و صدور قرارهای تامین کیفری مانند وثیقه، کفالت یا بازداشت موقت می شود.

ویژگی بارز بازپرس، استقلال نسبی او در انجام تحقیقات است. اگرچه بازپرس تحت ریاست و نظارت دادستان فعالیت می کند، اما در صدور قرارهای نهایی خود مانند قرار منع تعقیب یا جلب به دادرسی دارای استقلال رای است. در صورتی که بین نظر بازپرس و دادستان اختلاف پیش آید، پرونده برای حل اختلاف به دادگاه صالح ارسال می شود. این مکانیزم تضمین می کند که تحقیقات مقدماتی با بی طرفی و دقت کافی انجام شود و حقوق متهم و شاکی به طور همزمان رعایت گردد.

کدام دادسرا بازپرس ندارد؟ بررسی استثنای های قانونی

در پاسخ به سوال اصلی مقاله، باید گفت که در ساختار قضایی ایران، دو نوع دادسرا وجود دارد که به طور متعارف و بر اساس ماموریت های خاص خود، فاقد مقام بازپرس هستند. این دادسراها عبارتند از:

1. دادسرای دیوان عالی کشور

دادسرای دیوان عالی کشور بالاترین مرجع تعقیب کیفری در کشور است که زیر نظر دادستان کل کشور فعالیت می کند. ماموریت اصلی این دادسرا، انجام تحقیقات مقدماتی به معنای رایج آن نیست. بلکه وظایف آن بیشتر شامل نظارت بر حسن اجرای قوانین در دادگاه ها، رسیدگی به جرایم خاص مقامات عالی رتبه کشور مانند وزرا، نمایندگان مجلس و قضات و همچنین درخواست اعاده دادرسی یا فرجام خواهی در پرونده های کیفری است.

از آنجا که در این دادسرا، کشف جرم به شکلی که در دادسراهای عمومی و انقلاب انجام می شود صورت نمی گیرد، نیازی به حضور بازپرس به معنای متعارف وجود ندارد. در عوض، تحقیقات لازم در این مرجع توسط دادیاران ویژه یا معاونین دادستان کل کشور انجام می شود. ساختار این دادسرا بر پایه نظارت و رسیدگی های عالی طراحی شده است، نه تحقیقات مقدماتی میدانی.

2. دادسرای ویژه روحانیت

دادسرای ویژه روحانیت یک نهاد قضایی مستقل است که مستقیماً زیر نظر مقام معظم رهبری فعالیت می کند و از نظر ساختاری جدا از قوه قضائیه معمولی عمل می نماید. هدف از تشکیل این دادسرا، رسیدگی به جرایم انتظامی و کیفری روحانیون و حفظ شئون و جایگاه روحانیت است.

در این دادسرا نیز، مقام بازپرس با اختیارات و شرح وظایفی که در قانون آیین دادرسی کیفری برای دادسراهای عمومی تعریف شده است، حضور ندارد. تحقیقات مقدماتی در پرونده های این دادسرا، توسط دادیاران تحقیق یا مقامات قضایی خاصی که در همین ساختار آموزش دیده اند، انجام می شود. بنابراین، اگر بپرسید کدام دادسرا بازپرس ندارد، دادسرای ویژه روحانیت یکی از بارزترین مثال ها است، زیرا فرآیند تحقیق در آن تابع مقررات خاص خود بوده و از شمول قوانین عمومی آیین دادرسی کیفری در مورد بازپرس خارج است.

حوزه های قضایی فاقد بازپرس و راهکار قانونی تبصره ماده 92

علاوه بر دو مورد فوق که ساختار ذاتی آن ها با دادسراهای عمومی متفاوت است، یک وضعیت استثنایی دیگر نیز وجود دارد که ممکن است یک دادسرای عمومی یا انقلاب را به طور موقت یا دائم با فقدان بازپرس مواجه کند. این وضعیت بیشتر در حوزه های قضایی کوچک، شهرستان های دورافتاده یا مناطقی که با کمبود نیروی قضایی مواجه هستند، رخ می دهد.

قانونگذار هوشمندانه در قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392، برای این شرایط چاره اندیشی کرده است. بر اساس تبصره ماده 92 قانون آیین دادرسی کیفری، در صورت عدم حضور بازپرس یا معذور بودن وی از انجام وظیفه و عدم دسترسی به بازپرس دیگر در آن دادسرا، در جرایم موضوع ماده 302 این قانون، دادرس دادگاه به عنوان جانشین بازپرس وارد عمل می شود.

این تبصره تضمین می کند که حتی در کوچک ترین حوزه های قضایی که ممکن است فقط یک شعبه دادگاه و یک دادسرا با نیروی محدود داشته باشند، فرآیند دادرسی کیفری متوقف نشود. دادرس دادگاه که خود یک مقام قضایی آگاه به قوانین است، می تواند با رعایت تشریفات قانونی، تحقیقات مقدماتی را انجام دهد، از متهم بازجویی کند و قرارهای تامین صادر نماید تا پرونده برای رسیدگی نهایی به دادگاه ارسال شود.

تفاوت بازپرس و دادیار در دادسرا

برای درک بهتر موضوع، لازم است تفاوت میان بازپرس و دادیار را به عنوان دو مقام فعال در دادسرا بررسی کنیم. بسیاری از افراد این دو مقام را با یکدیگر اشتباه می گیرند، در حالی که تفاوت های بنیادین در اختیارات و جایگاه حقوقی آن ها وجود دارد.

• استقلال رای: بازپرس در انجام تحقیقات و صدور قرارها دارای استقلال نسبی است و نظر دادستان برای او الزام آور نیست. در صورت اختلاف، دادگاه حل اختلاف می کند. اما دادیار به عنوان نماینده دادستان عمل می کند و تابع نظر و تعلیمات دادستان است.
• نوع جرایم: بازپرس صلاحیت رسیدگی به تمام جرایم، به ویژه جرایم سنگین و تعزیری درجه یک تا شش را دارد. دادیاران معمولاً به جرایم سبک تر، جرایم قابل گذشت یا مواردی که دادستان به آن ها ارجاع می دهد، رسیدگی می کنند.
• صدور قرار تامین: بازپرس می تواند تمامی قرارهای تامین کیفری از جمله بازداشت موقت را صادر کند. دادیار نیز در حدود اختیارات تفویض شده می تواند قرار صادر کند، اما در جرایم بسیار سنگین، ارجاع به بازپرس الزامی تر است.

بنابراین، وقتی می گوییم یک دادسرا بازپرس ندارد، به این معناست که آن مرجع فاقد مقامی با این سطح از استقلال و صلاحیت عام برای تحقیقات مقدماتی است و وظایف مربوطه به دادیاران یا مقامات جایگزین محول می شود.

نقش دادستان در دادسراهای فاقد بازپرس

دادستان به عنوان رئیس دادسرا، مسئولیت نظارت بر تمام فعالیت های دادسرا را بر عهده دارد. در دادسراهایی که به طور متعارف بازپرس ندارند مانند دادسرای دیوان عالی کشور، دادستان یا معاونین او نقش پررنگ تری در هدایت تحقیقات ایفا می کنند.

همچنین، طبق قانون، در صورت کمبود بازپرس در دادسراهای عمومی، دادستان می تواند در جرایم غیر از جرایم موضوع ماده 302 که شامل جرایم بسیار سنگین مانند قتل، زنا، افساد فی الارض و جرایم سازمان یافته است، شخصاً تحقیقات مقدماتی را انجام دهد. این اختیار به دادستان اجازه می دهد تا در شرایط اضطراری یا کمبود نیرو، از توقف روند دادرسی جلوگیری کند. با این حال، این اقدام نیز باید با رعایت کامل اصول بی طرفی و تشریفات قانونی همراه باشد، چرا که دادستان در عین حال مقام تعقیب کننده است و انجام تحقیقات توسط او نیازمند دقت مضاعف برای حفظ حقوق متهم است.

راهنمای عملی برای شهروندان در مواجهه با دادسراهای فاقد بازپرس

اگر شما به عنوان شاکی یا متهم با پرونده ای در حوزه ای قضایی مواجه شدید که بازپرس ندارد، جای نگرانی نیست. سیستم قضایی برای این شرایط راهکارهای مشخصی دارد:

1. ارجاع به دادیار تحقیق: در اکثر موارد، پرونده شما به دادیار تحقیق ارجاع داده می شود که وظایف مشابهی با بازپرس انجام می دهد و می تواند قرارهای لازم را صادر کند.
2. جانشینی دادرس دادگاه: اگر پرونده از جرایم سنگین موضوع ماده 302 باشد و بازپرسی در دسترس نباشد، دادرس دادگاه طبق تبصره ماده 92 وارد عمل شده و تحقیقات را انجام می دهد.
3. مراجعه به دادستان: در صورت بروز هرگونه مشکل یا تاخیر غیرموجه در روند تحقیقات، می توانید موضوع را مستقیماً با دادستان آن حوزه در میان بگذارید، زیرا او مسئول نهایی حسن جریان امور در دادسرا است.

سوالات متداول حقوقی

جمع بندی

در پاسخ به سوال کدام دادسرا بازپرس ندارد، باید گفت که دادسرای دیوان عالی کشور و دادسرای ویژه روحانیت به دلیل ماهیت خاص و ماموریت های ویژه خود، به شکل متعارف دارای مقام بازپرس نیستند و تحقیقات در آن ها توسط دادیاران یا مقامات خاص انجام می شود. علاوه بر این، در حوزه های قضایی کوچک که با کمبود نیرو مواجه هستند، تبصره ماده 92 قانون آیین دادرسی کیفری اجازه می دهد تا دادرس دادگاه به عنوان جانشین بازپرس، وظایف تحقیقات مقدماتی را بر عهده بگیرد.

شناخت این استثناهای قانونی به شهروندان کمک می کند تا با دید بازتری وارد فرآیند دادرسی شوند و بدانند که حتی در غیاب بازپرس، مکانیزم های قانونی دقیقی برای حفظ حقوق آن ها و ادامه روند رسیدگی به پرونده وجود دارد. همواره توصیه می شود در مواجهه با پرونده های کیفری، از مشاوره وکلای پایه یک دادگستری برای راهنمایی دقیق تر بهره مند شوید.